Start
 Powrót

 Słowo wstępne
 Wykaz skrótów
 Bibliografia

 Historia
 Parafia Beszowa
 Parafia Biechów
 Parafia Kargów
 Parafia Koniemłoty
 Parafia Kotuszów
 Parafia Książnice
 Parafia Kurozwęki
 Parafia Oleśnica
 Parafia Pacanów
 Parafia Staszów
 Parafia Stopnica
 Parafia Strzelce
 Parafia Szydłów
 Parafia Tuczępy
 Parafia Zborówek


         Kontakt

Leszek Belon

tel. (0-41) 378-77-18

Jarosław Banasik

tel. (0-41) 37-65-235
e-mail

Gimnazjum nr 1
w Pacanowie


tel. (0-41) 37-65-105
adres: Karska 3
          28-133 Pacanów
e-mail




      Poniżej zawarte wiadomości pochodzą z książki Eugeniusza Wiśniowskiego "Prepozytura Wiślicka" do schyłku XVIII w. Zawarty tekst jest podany w oryginale bez przeróbek.

      Praca niniejsza stanowi próbę realizacji na wąskim odcinku programu Instytutu Geografii Historycznej Kościoła w Polsce przy Katolickim Uniwersytecie Lubelskim, zmierzającego do opracowania w ramach wydawnictwa Polonia Christiana schematycznego zarysu dziejów instytucji kościelnych w Polsce. Mieści się ona w pierwszej serii wspomnianego wydawnictwa, obejmującej diecezje przedrozbiorowe. 1 Zebrany w pracy materiał przedstawiono w oparciu o ustalony dla całości wydawnictwa schemat - analogiczny do opublikowanych już kilku próbnych opisów parafii2 oraz wzorowanych na nich opracowań archidiakonatu sądeckiego i prepozytury tarnowskiej,3 W schemacie tym za podstawę opisu przyjęto obszar parafii rzymsko-katolickiej. Zebrany materiał zgrupowano według poszczególnych wyznań, oznaczonych numeracją rzymską, zaś w ich ramach według ustalonych elementów opisu, posiadających układ hasłowy i oznaczonych literami. Schemat ten przedstawia się następująco:

Religia - cyfra rzymska
I. Obrządek rzymskokatolicki.
II. Obrządek greckokatolicki.
III. Inny obrządek katolicki.
IV. Wyznanie prawosławne.
V. Inne wyznanie chrześcijańskie.
VI. Religia mojżeszowa.
VII. Inna religia.

Element opisu - litera (duża dla parafii, mała dla klasztoru)
A. Dzieje instytucji. Patronat.
B. Obszar podległy.
C. Liczba ludności.
D. Świątynia parafialna (klasztorna).
E. Inna świątynia.
F. Szpital i kościół szpitalny. Liczba podopiecznych.
G. Organizacja wiernych. Liczba członków.
H. Szkoła. Liczba uczniów.
l. Pielgrzymka.
J. Misja.
K. Inne.

      Opis poszczególnych parafii poprzedzono wykazem źródeł .przekrojowych - czyli dostarczających informacji tego samego typu i z tego samego czasu dla większego obszaru - oraz opracowań. Wyjątkowo wykazem takim poprzedzono także opis kaplicy w Chotlu Zielonym, w parafii Busko, z uwagi na bogatą dokumentację źródłową, zachowaną dla tego obiektu. Wymieniając opracowania przy poszczególnych parafiach pominięto pozycje typu słownikowego.
      Przed każdym fragmentem opisu umieszczono zamiast tytułu cyfrę rzymską i literę, stanowiące odsyłacze do przedstawionego wyżej schematu. W tekście nie stosowano odsyłaczy tam, gdzie datacja faktów pokrywa się z datacją odpowiedniego źródła przekrojowego. W tym wypadku data w tekście jest odsyłaczem do danego źródła 4. Nie stosowano też odsyłaczy do informacji o zaludnieniu parafii około r. 1340. Wszystkie dane z tego okresu zaczerpnięto z pracy T. Ładogórskiego pt. Studia nad zaludnieniem Polski XIV wieku. Wrocław1958 s. 196,207n., 209 -zamieszczając je w rubryce l C, mimo że podane tu szacunkowe liczby obejmują ludność nie tylko katolicką, ale również żydowską, której udział w globalnej sumie ludności nie przekraczał prawdopodobnie 1%. 5 Odstąpiono również nieco od powyższego schematu w przypadku taryfy pogłównego żydowskiego z r. 1765 6. Uwzględnia ona ludność żydowską według kahałów, których zasięg terytorialny nie pokrywał się z katolicką organizacją parafialną. 7 Zaczerpnięte z tej taryfy informacje umieszczono w rubryce VI C, zaznaczając każdorazowo, iż podana liczba odnosi się do ludności żydowskiej z terenu kahału. Wskazanym schematem posłużono się nie tylko przy opisie poszczególnych parafii, ale również jednostek organizacji kościelnej wyższego rzędu - dekanatowi prepozy-tury.
      Opracowywany teren stanowią cztery dekanaty: Kije, Pacanów, Sokolina i Opato-wiec, stanowiące u schyłku średniowiecza jednostkę administracji kościelnej wyższego rzędu, zwaną prepozyturą wiślicką. Jednostki tej nie spotykamy w XVI-XVII w., pojawiła się ponownie dopiero w statutach synodalnych bpa Kazimierza Łubieńskiego z r. 1711, zmniejszona jednako dekanat Opatowiec, zaliczony do archidiakonatu krakowskiego. 8 W pracy za podstawę do określenia przynależności organizacyjnej badanego terenu przyjęto wspomniane statuty bpa K. Łubieńskiego z r. 1711 9 z jednym wszakże wyjątkiem - tytułu pracy, w którym nazwą prepozytury wiślickiej objęto cały interesujący nas teren. Postąpiono tak z uwagi na to, że prepozyturą wiślicka jako jednostka administracji kościelnej znana jest przede wszystkim w okresie średniowiecza i z jej nazwą kojarzy się obszar wszystkich czterech wymienionych wyżej dekantów. Ponieważ w r. 1711 wykazuje on pewne zmiany, aczkolwiek bardzo niewielkie, w stosunku do terytorium prepozytury z drugiej połowy XV w., 10 użyta w tytule nazwa "prepozyturą wiślicka" stanowi jedynie hasło wywoławcze. Trzeba też zwrócić uwagę, że statuty z r. 1711 zawierają błąd w określeniu zasięgu dekanatu Pacanów. Wyliczają bowiem w jego obrębie parafie Połaniec i Raków, które, jak można stwierdzić w oparciu o materiał wizytacyjny, doń nie należały. Połaniec, stanowiący siedzibę odrębnego dekanatu, wchodził w skład archidiakonatu sandomierskiego 11, zaś Raków należał w tym czasie do dekanatu Bodzentyn, stanowiącego część składową prepozytury kieleckiej. 12
      Pod względem chronologicznym praca sięga w zasadzie do schyłku XVIII w., przy czym dla poszczególnych terenów i zagadnień granica końcowa jest różna, co wynika ze specyfiki materiału źródłowego, l tak dla dekanatu Kije ostatnie akta wizytacyjne z XVIII w. pochodzą z r. 1748, dla dekanatów Pacanów i Opatowiec - z r. 1783, a dla dekanatu Sokolina - z r. 1795. W odniesieniu do problemów demograficznych ostatnim wykazem dla całości terenu jest spis ludności z r. 1787. 13
       W zakresie interesujących nas faktów notowano wszystkie o nich wzmianki w źródłach, stwierdzające zarówno istnienie, jak i brak tych faktów. Wyjątek pod tym względem uczyniono jedynie dla tabel z r. 1748 bpa Andrzeja St. Załuskiego z uwagi na ich specyficzny charakter. Sporządzono je bowiem w ten sposób, że w odpowiednich rubrykach drukowanego formularza notowano zawsze istnienie lub brak danego zjawiska. O ile w pozostałych źródłach - nawet pisanych według z góry ustalonego formularza, jak na przykład w wizytacjach - brak wiadomości o pewnym fakcie nie zawsze dowodzi jego nieistnienia, gdyż pisarz mógł pewne rzeczy przeoczyć, o tyle w wypadku tabeli wątpliwości tego rodzaju nie istnieją. Drukowany kwestionariusz wykluczał bowiem przeoczenie i zmuszał do odpowiedzi pozytywnej lub negatywnej, bądź też do stwierdzenia niemożliwości udzielenia odpowiedzi z określonych powodów. Ponieważ wszystkie interesujące nas rubryki tabel zostały wypełnione, mamy w każdym wypadku sytuację zupełnie jasną. Stąd też w opisach dla uniknięcia zbędnych powtórzeń ograniczono się w tabelach jedynie do odnotowania wiadomości stwierdzających istnienie faktów, pominięto zaś wiadomości stwierdzające ich brak. Wynika stąd, że nieobecność w tekście opisów wiadomości o zjawiskach, o których tabele informują, świadczy, że stwierdzają one ich brak. Interesujące zaś nas zagadnienia, do których tabele dostarczają materiału, są następujące: Oppidum seu vifla, Ecciesia, Sacrarium, Erectio (ecclesiae), Titulus, Consecratio (ecclesiae), lus patrona-tus, Yillae ad parrochiam, Confessi pro paschate, Adulti masculi, Adultae feminae, infantes masculi, Infantes faemellae, Infra annum baptisati, Desponsati, Sepuiti, Capellae, Oratoria privata, (Domus) Magistri scholae, Magister scholae, Scholares, . Hospitale, Fundatio (hospitalis), Pauperes, Ecciesia hospitalis, Capellanus (hospitalis). Promotor confraternitatis, Missio, Monasteria virorum, Monasteria monialium, Graeco unici, Schismatici, Luterani, Calvinistae, Judaei, Ecclesiae ritus graeci, Fana dissiden-tium, Synagoga Judeorum.
      Omawiane tabele, podając dane dotyczące ruchu naturalnego ludności (chrzty, śluby, pogrzeby), nie zawsze określają dokładnie czas, do jakiego one się odnoszą (rok kalendarzowy, kościelny itd.); w większości wypadków ograniczają się do stwierdzenia, że chodzi o zjawiska, które zaistniały w "ciągu roku". W pracy zachowano tę terminologię źródła. Podobnie zachowano ją w odniesieniu do desponsoti-zaślubieni, chociaż nieparzyste liczby w tej rubryce wskazują, że liczba zaślubionych oznacza liczbę ślubów, nie zaś osób.
      Wśród wykorzystanych w pracy źródeł naczelne miejsce zajmują źródła przekrojowe. Należą tu - obok opublikowanych wykazów dziesięciny papieskiej i świętopietrza 14 - Liber beneficiorum Jana Długosza, księga relaksacji z r. 1529, spisy poborowe z drugiej połowy XVI w., synodalne spisy parafii z lat 1621 i 1711, nie publikowane dotychczas księgi kontrybucji oraz akta wizytacyjne z XVI-XVIII w.
      Trzeba zauważyć, że w księdze kontrybucji z r. 1608 określenie rector należy rozumieć jako rector scholae. Świadczy o tym wysokość uiszczanej przez rektora opłaty, która wynosiła 4 gr i była opłatą nauczyciela, określanego w innych miejscach jako decha lub rector scholae. 15 Ponieważ określenia minister i minister ecclesiae są używane w źródłach zamiennie, 16 w pracy nie zaznaczano tych różnic, ograniczając się jedynie do stwierdzenia występowania ministra.
      Wśród opracowań odnoszących się do większych partii interesującego nas obszaru należy wymienić prace J.Wiśniewskiego o kościołach i zabytkach tego terenu 17 oraz pracę E. Wiśniewskiego o rozwoju sieci parafialnej w prepozyturze wiślickiej. 18

1 Sułowski, jw. s. 7 (pełny opis bibliograficzny wymienionych w pracy źródeł, opracowań i skrótów znajduje się w Bibliografii, zestawionej na s. 9).
2 Bieńkowski, jw. s. 18-29; Litak, jw. s. 13-17.
3 Kumor. Archidiakonat sądecki. Opracowanie materiałów źródłowych do atlasu historycznego Kościoła w Polsce; tenże. Prepozytura tarnowska. Opracowanie materiałów źródłowych do atlasu historycznego Kościoła w Polsce.
4 Sułowski, jw. s. 11-12.
5 Ładogórski,jw.s.58.
6 Zob. Liczba głów żydowskich w Koronie z taryf roku 1765.
7 W opublikowanych przez J. Kleczyńskiego i F. Kluczyckiego materiałach (Liczba głów żydowskich w Koronie) kahał określany jest mianem parafii, oczywiście żydowskiej. W sprawie kahał = parafia żydowska zob. uchwałę sejmową z r. 1764 o pogłównym żydowskim (Yolurnina legum t. 7 s. 26, 29).
8 "Wiśniewski. Rozwój s. 42-46.
9 Syn. 1711 s. 12.
10 Zmianie uległ tylko zasięg dekanatu Sokolina, który powiększył się o parafie w Skalbmierzu, Górach i Sańcygniowie, nie wchodzące w XV w. w skład prepozytury. - Patrz Wiśniewski. Rozwój s. 45, 156.
11 Wsitat/o Sandomiriensis archidiaconatus a.d. 1646 ex commissione [...] Petri Cembicki [...] expedita. A. Kurii Krak. nr 7 k. 35-35v, 51,138; Visitatio [...] in ąuatuor decanatibus archidiaconatus Sandomiriensis [...] a.d. 1727 [...] expedita. A. Kurii Krak. nr 22 s. 181.
12 Wiz. 1711 k. 389, 425-429.
13 Spis ludności diecezji krakowskiej z r. 1787.
14 W MPV 1.1-2 oraz w dodatku do pracy: T. Gromnicki. Świętopietrze w Polsce s. 218-390.
15 RC 1608 k. 61.
16 Wiśniewski. Sieć szkół parafialnych s. 89 i nn.; tenże. Materiały do stanu liczebnego duchowieństwa tab. s. 231-287, rubryka "nauczyciel".
17 Wiśniewski. Dekanat Sandomierski; tenże. Historyczny opis kościołów, miast, zabytków i pamiątek wJędrzejowskiem; tenże. Historyczny opis kościołów, miast, zabytków i pamiątek w Piń-czowskiem, Skalbmierskiem i Wiślickiem.
18 Rozwój sieci parafialnej w prepozyturze wiślickiej w średniowieczu. Studium geograficzno-historyczne.


     
        Copyright © 2004 by Leszek Belon Wszystkie prawa zastrzeżone.                      Ostatnia aktualizacja strony      do góry
        Code'n design - Konrad Turczyński